توسط : دلدرد یکی از شایعترین مشکلاتی است که کودکان در طول دوران رشد خود تجربه میکنند. تقریباً هیچ خانوادهای نیست که فرزندش دستکم چند بار در طول سال از شکمدرد شکایت نکرده باشد. بیشتر این دردها گذرا هستند و با استراحت یا اصلاح رژیم غذایی برطرف میشوند. اما در گروهی از کودکان، درد شکم بهصورت مکرر و طولانیمدت ادامه پیدا میکند، بدون اینکه علت مشخصی مانند عفونت، زخم یا بیماری جدی در دستگاه گوارش وجود داشته باشد. این وضعیت که به آن درد شکم عملکردی گفته میشود، یکی از چالشهای مهم در طب کودکان است.
درد شکم عملکردی نهتنها کودک را آزار میدهد، بلکه خانواده را نیز دچار اضطراب میکند. والدین نگران میشوند که مبادا فرزندشان بیماری خطرناکی داشته باشد. از سوی دیگر، کودک ممکن است به دلیل دردهای مکرر از مدرسه غیبت کند، در فعالیتهای روزانه عقب بماند و حتی دچار مشکلات روانی مانند اضطراب یا افسردگی شود. بنابراین، شناخت این اختلال و مدیریت درست آن اهمیت زیادی دارد.
تعریف و طبقهبندی دردهای شکمی کودکان
درد شکم عملکردی به دردهای شکمی گفته میشود که علت ارگانیک مشخصی برای آنها یافت نمیشود. این دردها واقعی هستند و کودک آنها را تجربه میکند، اما برخلاف بیماریهای التهابی یا عفونی، منشأ آنها بیشتر در اختلال عملکردی دستگاه گوارش و ارتباط مغز و روده است.
بر اساس معیارهای بینالمللی Rome IV، درد شکم عملکردی در کودکان به چهار دسته تقسیم میشود:
- سندرم روده تحریکپذیر (IBS): کودک علاوه بر درد شکم، تغییر در اجابت مزاج دارد. ممکن است یبوست یا اسهال مکرر داشته باشد و درد پس از دفع مدفوع کاهش یابد.
- میگرن شکمی: حملات دورهای درد شکم همراه با تهوع، استفراغ، رنگپریدگی یا بیحالی. این حالت شباهت زیادی به میگرن مغزی دارد، اما بهجای سردرد، شکمدرد بروز میکند.
- سوءهاضمه عملکردی: کودک احساس پری، نفخ یا درد در قسمت بالای شکم دارد، بهویژه پس از غذا خوردن. هیچ علت مشخصی مانند زخم معده یا عفونت وجود ندارد.
- درد شکمی عملکردی غیرقابل طبقهبندی: دردهای مکرر که در هیچیک از گروههای بالا قرار نمیگیرند، اما همچنان کیفیت زندگی کودک را تحت تأثیر قرار میدهند.
شیوع و اهمیت اجتماعی
مطالعات نشان دادهاند که حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد کودکان در سنین مدرسه دچار درد شکم عملکردی میشوند. این اختلال در دختران کمی شایعتر از پسران است. اهمیت این موضوع تنها به درد جسمی محدود نمیشود؛ بلکه اثرات روانی، اجتماعی و تحصیلی آن نیز بسیار مهم است.
- کودکانی که درد شکم عملکردی دارند، ممکن است:
- بارها از مدرسه غیبت کنند.
- در فعالیتهای ورزشی یا بازیهای گروهی شرکت نکنند.
- دچار افت تحصیلی شوند.
- احساس اضطراب یا افسردگی پیدا کنند.
از سوی دیگر، خانوادهها نیز تحت فشار قرار میگیرند. والدین ممکن است بارها کودک را نزد پزشکان مختلف ببرند، آزمایشهای متعدد انجام دهند و هزینههای زیادی صرف کنند، بدون اینکه علت مشخصی پیدا شود. این چرخه میتواند به ناامیدی و خستگی خانواده منجر شود.
علل و مکانیسمها (پاتوفیزیولوژی)
درد شکم عملکردی نتیجه ترکیب پیچیدهای از عوامل جسمی، روانی و اجتماعی است.
- اختلال محور مغز – روده: دستگاه گوارش و مغز از طریق شبکه عصبی و هورمونی بهطور مداوم در ارتباط هستند. در کودکان مبتلا به درد شکم عملکردی، این ارتباط دچار اختلال میشود و پیامهای درد بهطور اغراقآمیز به مغز منتقل میشوند.
- حساسیت احشایی: روده این کودکان نسبت به محرکهای طبیعی مانند گاز یا حرکات روده حساستر است. چیزی که برای یک کودک عادی احساس طبیعی است، برای کودک مبتلا به درد عملکردی میتواند دردناک باشد.
- عوامل روانی – اجتماعی: استرس مدرسه، امتحانات، مشکلات خانوادگی یا حتی تغییرات کوچک در محیط زندگی میتوانند شدت درد را افزایش دهند.
- عوامل تغذیهای: مصرف زیاد نوشابههای گازدار، غذاهای پرچرب، فستفودها یا خوراکیهای نفاخ میتواند علائم را تشدید کند.
- ژنتیک و ایمنی: در برخی کودکان، زمینه خانوادگی یا حساسیتهای ایمنی نقش دارد.
علائم بالینی: کودکان مبتلا معمولاً از درد شکمی مکرر شکایت دارند. این درد اغلب در اطراف ناف احساس میشود و ممکن است با فعالیت روزانه یا استرس ارتباط داشته باشد. برخی کودکان علاوه بر درد، علائمی مانند تهوع، سردرد یا اختلال خواب هم دارند.
علائم هشدار (Alarm signs): اگر همراه با درد شکم، علائمی مانند کاهش وزن، خون در مدفوع، تب، استفراغ مکرر یا درد شبانه وجود داشته باشد، باید بررسیهای بیشتری برای رد بیماریهای جدی انجام شود.
تشخیص و درمان درد شکم عملکردی
تشخیص درد شکم عملکردی بیشتر بر اساس شرح حال و معاینه بالینی انجام میشود. پزشک با پرسیدن سوالات دقیق از کودک و والدین و بررسی علائم، به این نتیجه میرسد که آیا درد عملکردی است یا نیاز به بررسیهای بیشتر دارد. آزمایشها و تصویربرداری فقط در صورت وجود علائم هشدار درخواست میشوند.
روش های مدیریت و درمان
۱) آموزش و اطمینانبخشی: اولین و مهمترین قدم، توضیح به کودک و والدین است که درد واقعی است اما خطرناک نیست. این آگاهی باعث کاهش نگرانی و همکاری بهتر خانواده در روند درمان میشود.
۲) اصلاح سبک زندگی:
- خواب کافی و منظم برای کودک ضروری است.
- فعالیت بدنی روزانه مانند بازی در فضای باز یا ورزش سبک به کاهش علائم کمک میکند.
- کاهش استرس با حمایت خانواده و همکاری مدرسه نقش مهمی دارد.
۳) رژیم غذایی:
- محدود کردن نوشابههای گازدار و غذاهای پرچرب.
- مصرف منظم میوه، سبزی و غذاهای پرفیبر.
- در برخی کودکان، رژیم کم FODMAP (با نظر متخصص تغذیه) میتواند مفید باشد.
۴) درمان دارویی:
- در موارد شدید، داروهای ضداسپاسم برای کاهش درد استفاده میشوند.
- پروبیوتیکها در برخی کودکان مؤثرند.
- در موارد مقاوم، داروهای خاص مانند ضدافسردگی سهحلقهای ممکن است تجویز شوند، اما فقط تحت نظر متخصص.
۵) رواندرمانی:
- رفتاردرمانی شناختی (CBT) به کودک کمک میکند تا با درد کنار بیاید.
- هیپنوتراپی کودکان و تکنیکهای آرامسازی نیز در برخی موارد مؤثرند.
خبر خوب این است که بیشتر کودکان با گذر زمان بهبود مییابند. در برخی موارد ممکن است علائم تا بزرگسالی ادامه پیدا کند و به سندرم روده تحریکپذیر تبدیل شود، اما با مدیریت درست، کیفیت زندگی کودک حفظ میشود. حمایت خانواده و کاهش اضطراب نقش کلیدی در بهبود دارد.
پیامهای کلیدی برای خانوادهها
- درد شکم عملکردی واقعی است، حتی اگر علت جسمی پیدا نشود.
- استرس و اضطراب میتواند شدت درد را افزایش دهد.
- برچسبزدن به کودک («بهانهگیری میکند») اشتباه است.
- همکاری خانواده، پزشک و مدرسه در بهبود کیفیت زندگی کودک حیاتی است.
منابع علمی:
Hyams JS, et al. Functional abdominal pain disorders in children: Rome IV criteria. Gastro
سازمان جهانی بهداشت (WHO) – بخش سلامت کودکان و نوجوانان:
مطالب عمومی درباره دردهای شکمی و نقش استرس و تغذیه در سلامت گوارش.
https://www.who.int/health-topics/child-health
کلینیک مایو (Mayo Clinic) – صفحه «Recurrent abdominal pain in children»:
توضیحات ساده و کاربردی برای والدین درباره علل، علائم هشدار و مدیریت درد شکم عملکردی.
https://www.mayoclinic.org
انجمن گوارش آمریکا (AGA) – بخش آموزش بیماران:
بروشورها و مقالات عمومی درباره سندرم روده تحریکپذیر و درد شکم عملکردی در کودکان.
https://gastro.org/patient-care
انجمن اطفال آمریکا (AAP) – HealthyChildren.org:
وبسایت رسمی آموزشی برای والدین، با مقالات ساده درباره دلدردهای کودکان و زمان مراجعه به پزشک.
https://www.healthychildren.org
NHS (خدمات سلامت ملی بریتانیا) – صفحه «Stomach ache in children»:
توضیحات عمومی و روان درباره دلایل شایع دلدرد در کودکان و راهکارهای خانگی.
https://www.nhs.uk
سلام، مقاله بسیار جامع و مفیدی بود. من مادر یک پسر ۷ ساله هستم که چند ماهی است از دردهای مکرر شکمی شکایت دارد و این مطلب واقعا به من کمک کرد تا با دلایل احتمالی و راهکارهای موجود آشنا شوم. فقط یک سوال داشتم: برای تشخیص اینکه درد شکم کودک مربوط به استرس و اضطراب است یا یک مشکل جسمی، چه نشانههای کلیدی وجود دارد که والدین بتوانند در خانه کنند؟ ممنون میشوم اگر راهنمایی کنید.
با تشکر از سوال کاربردی شما، برای تشخیص اولیه بین درد شکم ناشی از استرس و مشکلات جسمی در کودکان میتوان به دو نکته کلیدی توجه کرد: دردهای مرتبط با استرس معمولاً موقتی و در موقعیتهای خاصی ظاهر شده و با حواسپرتی بهبود مییابند، درحالی که دردهای عضوی پایدار بوده و به تدریج بدتر میشوند. همچنین وجود علائم هشداردهندهای مانند تب، کاهش وزن، دردی که کودک را از خواب بیدار کند، استفراغ مکرر، تغییرات مدفوعی، انتشار درد به پشت یا شانهها، زردی یا خون در ادرار نیاز به مراجعه فوری به پزشک دارد. در صورت عدم وجود این علائم اما تأثیر درد بر زندگی روزمره، مشاوره با متخصص اطفال بهترین اقدام است.