توسط : فشار خون بالا یا هایپرتنشن، یکی از شایعترین مشکلات سلامتی در جهان بوده و میلیونها نفر به آن مبتلا هستند. این بیماری اغلب بدون علامت است و میتواند به مشکلات جدی مانند بیماریهای قلبی، سکته مغزی، نارسایی کلیه و آسیب چشم منجر شود. اما آیا فشار خون واقعاً ارثی است؟ یا عوامل دیگری در آن نقش دارند؟ در این مقاله، به بررسی نقش ژنتیک و محیط میپردازیم و نکات پیشگیری و مدیریت فشار خون بالا را ارائه میکنیم.
فشار خون چیست؟
فشار خون نیرویی است که خون بر دیواره رگها وارد میکند. این فشار با دو عدد اندازهگیری میشود:
- عدد بالا (سیستولیک): فشار هنگام پمپاژ قلب
- عدد پایین (دیاستولیک): فشار بین ضربانها
فشار خون طبیعی در بزرگسالان حدود 80/120 میلیمتر جیوه است. اگر فشار به 80/130 یا بالاتر برسد، فشار خون بالا محسوب میشود. این بیماری معمولاً علائم ندارد و بسیاری از افراد تا بروز عوارض جدی از آن بیخبر میمانند.
علل فشار خون بالا
فشار خون بالا دو نوع اصلی دارد:
- فشار خون اولیه (اسنشیال): علت مشخص ندارد و حدود ۹۵ درصد موارد را تشکیل میدهد.
- فشار خون ثانویه: ناشی از بیماریهای دیگر مثل مشکلات کلیوی یا هورمونی است.
عوامل محیطی
عوامل محیطی نقش مهمی در فشار خون دارند:
- رژیم غذایی پرنمک
- کمتحرکی
- چاقی
- مصرف الکل و سیگار
- افزایش سن (با بالا رفتن سن رگها سفتتر میشوند)
نقش ژنتیک در فشار خون بالا
فشار خون بالا میتواند در خانوادهها تکرار شود. اگر والدین شما فشار خون بالا داشته باشند، احتمال ابتلای شما نیز افزایش مییابد. تحقیقات نشان دادهاند بیش از ۱۰۰ تغییر ژنتیکی با فشار خون بالا مرتبط هستند. این تغییرات معمولاً در ژنهایی رخ میدهند که تعادل مایعات و نمک بدن را کنترل میکنند، مانند سیستم رنین-آنژیوتانسین-آلدوسترون. این سیستم هورمونهایی تولید میکند که فشار خون و نمک بدن را تنظیم میکنند.
با این حال، ژنتیک به تنهایی تعیینکننده نیست. حتی اگر ژنهای مستعد فشار خون بالا داشته باشید، سبک زندگی سالم میتواند خطر ابتلا را تا حد زیادی کاهش دهد. مطالعات دوقلوها نشان میدهند عوامل محیطی نقش بیشتری نسبت به ژنها دارند. برای مثال، اگر یکی از دوقلوهای همسان فشار خون بالا داشته باشد، دیگری لزوما همیشه مبتلا نمیشود.
عوامل ارثی نادر فشار خون بالا
در موارد نادر، فشار خون بالا ناشی از اختلالات ژنتیکی خاص است، مانند:
- هیپرآلدوسترونیسم خانوادگی
- سندرم لیدل
- تومورهای پاراگانگلیوما
این بیماریها ارثی هستند و معمولاً از والدین به فرزندان منتقل میشوند. اما این موارد کمتر از ۵ درصد فشار خون بالا را تشکیل میدهند و اغلب با علائم دیگری همراه هستند.
تأثیر عوامل محیطی بر فشار خون ارثی
حتی اگر زمینه ژنتیکی فشار خون بالا داشته باشید، عوامل محیطی میتوانند آن را کنترل کنند. مثل:
- رژیم غذایی کمنمک
- ورزش منظم
- حفظ وزن ایدهآل
- اجتناب از الکل و سیگار
تحقیقات نشان میدهند افراد با ریسک ژنتیکی بالا که سبک زندگی سالم دارند، کمتر به فشار خون بالا مبتلا میشوند. یک مطالعه روی بیش از ۴۰۰ هزار نفر نشان داد سبک زندگی سالم میتواند ریسک ژنتیکی را تا ۳۰ درصد کاهش دهد.
پیشگیری و مدیریت فشار خون بالا
برای پیشگیری حتی با سابقه خانوادگی، حتما این نکات را رعایت کنید:
رژیم غذایی سالم
- مصرف میوهها، سبزیجات و غلات کامل
- کاهش مصرف نمک و غذاهای فرآوریشده
ورزش منظم
- حداقل ۱۵۰ دقیقه ورزش متوسط در هفته
- فعالیتهایی مثل پیادهروی، شنا یا دوچرخهسواری
کنترل وزن
- حفظ BMI بین ۱۸.۵ تا ۲۴.۹
- کاهش وزن در افراد اضافه وزن میتواند فشار خون را کاهش دهد.
اجتناب از الکل و سیگار
- الکل و سیگار فشار خون را افزایش میدهند.
- ترک سیگار و محدود کردن مصرف الکل برای قلب مفید است.
چکاپ منظم
- فشار خون خود را حداقل سالانه اندازهگیری کنید.
- به ویژه اگر سابقه خانوادگی دارید.
داروهای درمان فشار خون بالا
اگر فشار خون بالا دارید، پزشک ممکن است داروهای زیر را برایتان تجویز کند:
- مهارکنندههای ACE : کاهش فشار خون و محافظت قلب
- بتابلوکرها: کاهش ضربان قلب و فشار
- داروهای جدید و درمانهای ژنتیکی در آینده ممکن است راهحلهای بیشتری ارائه کنند.
جمع بندی
فشار خون بالا اغلب ریشه ژنتیکی دارد، اما نقش عوامل محیطی و سبک زندگی در کنترل آن بسیار مهم است. با رعایت رژیم غذایی سالم، ورزش منظم، کنترل وزن و اجتناب از مصرف سیگار و الکل، حتی افرادی که زمینه ژنتیکی دارند هم میتوانند خطر ابتلا را به میزان قابل توجهی کاهش دهند.
انجام چکاپهای منظم و مشاوره با پزشک، بهویژه برای کسانی که سابقه خانوادگی فشار خون بالا دارند، ضروری است. آگاهی از علائم، پیشگیری به موقع و رعایت سبک زندگی سالم، باعث میشود فشار خون بالا قابل کنترل باشد و از عوارض جدی مانند بیماریهای قلبی، سکته و نارسایی کلیه جلوگیری شود. با پایبندی به این اصول، میتوان کیفیت زندگی و سلامت قلب و عروق خود را بهطور چشمگیری حفظ کرد.
منبع: MedlinePlus
