توسط : توکسوپلاسموز یک بیماری عفونی ناشی از انگل Toxoplasma gondii است. بیشتر افراد سالم، بدون هیچ علامتی آن را پشت سر میگذارند. اما در دوران بارداری این بیماری میتواند برای جنین بسیار خطرناک باشد.
آنچه این بیماری را نگرانکننده میکند، ماهیت خاموش و پنهان آن است؛ یعنی ممکن است مادر هیچ نشانهای نداشته باشد، اما جنین با عوارض جدی روبهرو شود.
به همین دلیل شناخت علائم اولیه و آگاهی از راههای پیشگیری اهمیت زیادی دارد. در این مطلب به بررسی علائم، راههای انتقال، روشهای پیشگیری و درمان توکسوپلاسموز در بارداری میپردازیم تا مادران با اطلاعات کافی از سلامت خود و جنینشان محافظت کنند.
چرا توکسوپلاسموز در بارداری خطرناک است؟
توکسوپلاسموز معمولاً برای افراد سالم بیخطر است و ممکن است هیچ علائمی ایجاد نکند. اما در دوران بارداری، این انگل میتواند از جفت عبور کند و جنین را آلوده کند.
مادر ممکن است هیچ نشانهای نداشته باشد یا تنها احساس خستگی یا تب خفیف کند، اما همین عفونت پنهان میتواند مشکلات جدی برای جنین بهوجود آورد. بسته به زمان ابتلا، پیامدها میتوانند شامل سقط جنین، تولد نوزاد مرده، ناهنجاریهای مغزی، مشکلات بینایی و شنوایی، یا تأخیرهای رشدی باشند.
به همین دلیل، آگاهی مادر و انجام اقدامات پیشگیرانه، مانند رعایت بهداشت غذایی و انجام آزمایشهای تشخیصی، نقش بسیار مهمی در محافظت از سلامت جنین دارد.
علائم توکسوپلاسموز در بارداری
تشخیص توکسوپلاسموز در دوران بارداری دشوار است زیرا علائم آن شبیه سرماخوردگی یا آنفولانزا هستند. آگاهی از نشانهها میتواند به تشخیص زودهنگام و درمان سریع کمک کند. مهمترین علائم عبارتند از:
- تب خفیف و خستگی مداوم: ممکن است چند روز یا حتی هفتهها طول بکشد.
- سردرد و درد عضلانی: درد معمولاً خفیف است، اما مداوم میتواند هشداردهنده باشد.
- تورم غدد لنفاوی: بهویژه در گردن و گاهی در سایر نقاط بدن که ممکن است هفتهها باقی بماند.
نادیده گرفتن این علائم کوچک میتواند باعث از دست رفتن زمان طلایی برای درمان و پیشگیری از انتقال به جنین شود.
پیامدهای توکسوپلاسموز مادرزادی بر جنین
شدت مشکلات جنین به زمان ابتلای مادر در بارداری بستگی دارد:
- سه ماهه اول: احتمال انتقال انگل کم است (حدود 6%) اما اگر منتقل شود، عوارض شدید و خطرناک خواهند بود؛ از جمله سقط جنین، مردهزایی، ناهنجاریهای مغزی مثل هیدروسفالی یا میکروسفالی و عقبماندگی ذهنی.
- سه ماهه دوم: احتمال انتقال متوسط است (حدود 40%) و عوارض میتوانند شامل مشکلات بینایی مانند التهاب شبکیه، میکروسفالی، بزرگی کبد و طحال باشند.
- سه ماهه سوم: احتمال انتقال بالا است (بیش از 60%) و نوزاد معمولاً بدون علامت به دنیا میآید. با این حال، مشکلات بینایی، شنوایی و تأخیرهای رشدی ممکن است بعدها ظاهر شوند.
این دادهها نشان میدهند که حتی نوزادانی که در بدو تولد سالم به نظر میرسند، نیاز به پیگیری طولانیمدت پزشکی دارند تا از بروز عوارض آینده جلوگیری شود.
راه های انتقال توکسوپلاسموز
برخلاف باور رایج، تماس مستقیم با گربه خانگی عامل اصلی انتقال نیست. انگل Toxoplasma gondii بیشتر از طریق غذا و محیط آلوده وارد بدن میشود. مهمترین مسیرها عبارتند از:
- مصرف گوشت خام یا نیمپز: کیستهای انگل در گوشت حیوانات آلوده، به ویژه گاو، بره، خوک و گوزن، وجود دارند. کباب یا گوشت نیمپز ممکن است انگل را از بین نبرد، بنابراین همیشه گوشت را تا دمای بالای ۸۰ درجه سانتیگراد بپزید.
- سبزیجات و میوههای آلوده: تخمکهای انگل میتوانند روی خاک یا آب آلوده باقی بمانند. مصرف میوه یا سبزیجات بدون شستوشوی کامل، یا تماس با خاک آلوده میتواند باعث ابتلا شود.
- تماس با خاک آلوده بدون دستکش: هنگام باغبانی یا کار با خاک، انگل میتواند از طریق دستها وارد بدن شود. استفاده از دستکش و شستوشوی دقیق دستها ضروری است.
- مدفوع گربه آلوده: این نوع انتقال نادر است، اما ممکن است رخ دهد. انگل پس از دفع مدفوع به ۲۴ تا ۴۸ ساعت زمان نیاز دارد تا عفونی شود. بنابراین، تمیز کردن روزانه جعبه خاک گربه و رعایت بهداشت، خطر را به شدت کاهش میدهد.
تشخیص بیماری
بهترین روش برای تشخیص توکسوپلاسموز در دوران بارداری، آزمایش خون سرولوژیک است. پزشک با بررسی آنتیبادیهای IgG و IgM میتواند وضعیت عفونت را مشخص کند:
- IgG مثبت و IgM منفی: عفونت گذشته و وجود ایمنی، یعنی فرد در برابر توکسوپلاسموز ایمن است.
- IgG منفی و IgM مثبت: عفونت فعال که نیاز به درمان فوری دارد.
- IgG و IgM مثبت: عفونت اخیر یا فعال؛ نیاز به آزمایشهای تکمیلی برای تشخیص دقیقتر.
- IgG و IgM منفی: فرد در معرض خطر است و باید اقدامات پیشگیرانه را رعایت کند.
در ایران، این آزمایش بهطور روتین انجام نمیشود، بنابراین بهتر است مادران در اولین مراقبت بارداری درخواست آزمایش بدهند.
درمان توکسوپلاسموز در بارداری
درمان به زمان تشخیص و وضعیت جنین بستگی دارد:
- قبل از هفته 16 بارداری: معمولاً داروی اسپیرامایسین (Spiramycin) تجویز میشود. این دارو احتمال انتقال انگل به جنین را کاهش میدهد.
- بعد از هفته 16 یا در صورت ابتلای جنین: ترکیبی از داروهای قویتر مانند پیریمتامین، سولفادیازین و فولینیک اسید استفاده میشود. این ترکیب برای کنترل عفونت و کاهش عوارض جنین موثر است.
- نوزادان مبتلا: حتی اگر در بدو تولد علائمی نداشته باشند، معمولاً تا یک سال درمان میشوند تا از بروز عوارض تأخیری جلوگیری شود.
راه های پیشگیری از توکسوپلاسموز
پیشگیری بهترین و مؤثرترین روش برای محافظت از مادر و جنین است. نکات مهم شامل موارد زیر میشود:
- پخت کامل گوشت: گوشت را تا دمای بالای ۸۰ درجه سانتیگراد بپزید و پس از تماس با گوشت خام، دستها و سطوح آشپزخانه را به دقت بشویید.
- شستوشوی میوه و سبزیجات: قبل از مصرف، میوهها و سبزیجات را با آب تمیز و مناسب بشویید.
- استفاده از دستکش در تماس با خاک: هنگام باغبانی یا کار با خاک، از دستکش استفاده کنید و پس از آن دستها را با آب و صابون بشویید.
- تمیز کردن جعبه خاک گربه: بهتر است این کار توسط فرد دیگر انجام شود. اگر خودتان انجام میدهید، از دستکش یکبار مصرف استفاده کنید و بعد از تمیز کردن، دستها را کامل بشویید.
- رعایت تغذیه گربه: به گربه خود گوشت خام ندهید و اجازه ندهید با حیوانات بیرون تماس داشته باشد تا خطر انتقال کاهش یابد.
جمع بندی
توکسوپلاسموز یک بیماری خاموش اما پرخطر در دوران بارداری است. علائم آن ممکن است ساده و خفیف به نظر برسند، اما حتی یک عفونت بدون علامت میتواند پیامدهای جدی و طولانیمدت برای جنین ایجاد کند.
آگاهی مادران، انجام آزمایشهای تشخیصی در زمان مناسب و مشورت منظم با پزشک، نقش بسیار مهمی در پیشگیری و مدیریت این بیماری دارد.
با رعایت نکات بهداشتی ساده مانند پخت کامل گوشت، شستوشوی میوه و سبزیجات، استفاده از دستکش در تماس با خاک و مراقبت صحیح از حیوانات خانگی، میتوان ریسک ابتلا را به حداقل رساند و از سلامت خود و جنین محافظت کرد.
در مجموع، توکسوپلاسموز، اگر با آگاهی و اقدامات پیشگیرانه مواجه شود، یک چالش قابل مدیریت خواهد بود و مادر میتواند با اطمینان بیشتری دوران بارداری خود را سپری کند.
