توسط : سکته مغزی، رویدادی چالش برانگیز است که میتواند تأثیرات گستردهای بر تواناییهای جسمانی و کیفیت زندگی افراد بگذارد. این بیماری، که به طور جهانی از هر چهار نفر یک نفر را در طول عمر خود درگیر میکند و در استرالیا هر 19 دقیقه یک نفر را مبتلا میسازد، بار سنگینی بر دوش افراد و سیستمهای بهداشتی میگذارد. با این حال، ورزش به عنوان یک عنصر مهم در توانبخشی پس از سکته مغزی شناخته شده است و فواید آن مدتها پس از مراحل اولیه بهبودی ادامه پیدا میکند.
ورزش میتواند به بازیابی عملکردهای فیزیکی مختل شده مانند تعادل، راه رفتن، هماهنگی و استفاده از دست و بازو کمک کند. همچنین استقلال فردی و توانایی شرکت در فعالیتهای روزمره و مورد علاقه را نیز افزایش میدهد. این فعالیت بدنی میتواند به طور قابل توجهی کیفیت کلی زندگی بیماران سکته مغزی را بهبود بخشد. در واقع، توصیه میشود که ورزش پس از سکته مغزی به بخشی جداییناپذیر از سبک زندگی روزمره تبدیل شود.
چرا ورزش برای بیماران سکته مغزی حائز اهمیت است؟
ورزش به دلایل متعددی برای بیماران سکته مغزی بسیار اهمیت دارد، زیرا هم فواید جسمانی و هم روانی گستردهای را شامل میشود. فعالیت بدنی منظم میتواند به طور مستقیم بر عوارض ناشی از سکته مغزی تأثیر گذاشته و بهبودی کلی را تسهیل کند.
فواید سلامت جسمانی و روانی
ورزش دارای مزایای اثبات شدهای برای سلامت جسمانی تمام افراد است، از جمله کاهش خطر ابتلا به بیماریهایی مانند دیابت نوع 2 و فشار خون بالا و حتی پیشگیری از وقوع سکته مغزی اولیه. این فعالیت به بهبود گردش خون و تنظیم فشار خون کمک میکند و با حفظ وزن متناسب، از بروز سکته مغزی دوم جلوگیری میکند. علاوه بر این، ورزش فواید شناخته شدهای برای سلامت روان دارد، چرا که با تحریک ترشح مواد شیمیایی خاص در مغز، به تقویت روحیه و کاهش علائم افسردگی و اضطراب کمک میکند. نتایج یک مطالعه کوچک نشان میدهد که ورزش قدیمی تای چی نیز میتواند به کاهش افسردگی، اضطراب و استرس در افرادی که از سکته مغزی بهبود مییابند، کمک کند.
مقابله با مشکلات ناشی از سکته مغزی
پس از سکته مغزی، احتمالاً افراد با عوارض پایداری در حرکت و حس مواجه میشوند. این عوارض شامل ضعف عضلانی، سفتی یا اسپاسم عضلات، کاهش هماهنگی، کاهش حس در نواحی آسیبدیده بدن و کاهش آگاهی از موقعیت بدن در فضا است. علاوه بر این، بسیاری از بازماندگان سکته مغزی با خستگی، درد، مشکلات بینایی، اختلالات شناختی و تغییرات خلقی دست و پنجه نرم میکنند.
این مشکلات میتواند به شدت بر توانایی فرد برای کار، حرکت مستقل و ایمن، شرکت در ورزش یا سرگرمیها و انجام کارهای روزمره مانند لباس پوشیدن، دوش گرفتن و توالت رفتن تأثیر منفی بگذارد. این وضعیت با احساساتی مانند از دست دادن تواناییها، ناامیدی، نگرانی و عدم انگیزه پیچیدهتر میشود. خبر خوب این است که ورزش میتواند تقریباً به حل تمام این مسائل کمک کند.
اهمیت ورزش برای بیماران سکته مغزی به طور گسترده توسط تحقیقات علمی اثبات شده است. مرورهای سیستماتیک و مطالعات بالینی متعدد، فواید انواع مختلف ورزش را نشان دادهاند.
تاثیرات مهم تمرینات ورزشی
بررسیهای متعدد حاکی از آن است که ورزش توانبخشی پس از سکته مغزی میتواند نتایج قابل توجهی در بهبود عملکرد و کیفیت زندگی بیماران داشته باشد.
- تمرینات قلبی تنفسی (هوازی): تمرینات هوازی، مانند پیادهروی یا دوچرخهسواری، به تنهایی میتواند تناسب اندام را بهبود دهد. این بهبود در تناسب اندام، ظرفیت عملکردی را افزایش میدهد و پتانسیل کاهش خطر حوادث ثانویه سلامتی را دارد.
تحقیقات نشان میدهد که بیماران سکته مغزی که برنامههای ورزش هوازی منظم دارند، استقامت و قدرت راه رفتن خود را به میزان قابل توجهی بهبود میبخشند.
- تمرینات راه رفتن: زمانی که ورزش شامل تمرینات راه رفتن باشد، چه به صورت تمرین قلبی تنفسی تنها و چه در ترکیب با تمرینات مقاومتی، سرعت و توانایی راه رفتن را بهبود میدهد.
- تعادل: تمرینات قلبی تنفسی یا تمرینات مقاومتی، به تنهایی یا در ترکیب، برای افزایش تعادل مناسب هستند. این افزایش تعادل میتواند خطر زمین خوردن پس از سکته را کاهش دهد. مطالعات نشان دادهاند که ۸ هفته تمرینات پیلاتس نیز میتواند تعادل افراد مبتلا به سکته مغزی را بهبود بخشد.
- عدم گزارش عوارض جدی: نکته مهم این است که در مطالعات مربوط به تمرینات ورزشی، عوارض جانبی جدی گزارش نشده است. این نشان میدهد که ورزش یک روش ایمن و مؤثر برای توانبخشی است.
یک مطالعه نشان داد که توانبخشی قلبی عروقی در مراحل زیرحاد سکته مغزی (تا ۶ ماه پس از سکته) میتواند ظرفیت اکسیژنگیری اوج و مسافت راه رفتن را بهبود بخشد. به طور کلی، شواهد موجود به وضوح استفاده از تمرینات ورزشی (هم هوازی و هم قدرتی) را برای بازماندگان سکته مغزی تأیید میکنند. این تمرینات ظرفیت عملکردی، توانایی انجام فعالیتهای روزمره زندگی و کیفیت زندگی را بهبود میبخشند و خطر حوادث قلبی عروقی بعدی را کاهش میدهند.
علاوه بر این، تحقیقات اخیر نشان میدهد که افزایش زمان صرف شده برای راه رفتن، با سطوح پایینتر خستگی در بازماندگان سکته مغزی ارتباط قوی دارد. این موضوع بر اهمیت فعالیت بدنی برای مدیریت یکی از شایعترین و ناتوانکنندهترین عوارض پس از سکته مغزی تأکید میکند. سازمانهایی مانند بنیاد سکته مغزی استرالیا، انجمن سکته مغزی آمریکا و انجمن سکته مغزی بریتانیا، نقش مهم ورزش را در بهبود پس از سکته مغزی و کیفیت زندگی پس از آن به رسمیت شناخته و آن را توصیه میکنند.
چرا بسیاری از بیماران سکته مغزی به اندازه کافی ورزش نمیکنند؟
با وجود فواید اثبات شده ورزش برای بیماران سکته مغزی، تحقیقات نشان میدهد که بسیاری از بازماندگان سکته مغزی فعالیت بدنی کافی ندارند. یک مطالعه در سال 2017 که میزان فعالیت بدنی افراد پس از سکته را بررسی کرد، نشان داد که افراد سکتهکرده به طور متوسط روزانه 5535 گام برمیدارند. همچنین، متوسط زمان بیتحرکی برای بازماندگان سکته مغزی بسیار بالا بود و به بیش از 78% میرسید.
تحلیل 11 مطالعه در سال 2013 نیز نشان داد که سطح فعالیت بدنی در بیماران سکته مغزی، از نظر کمیت، مدت و شدت، به طور کلی پایین است. این مطالعات همبستگی بین توانایی ضعیف در راه رفتن، مشکلات خاص در عملکرد حسی یا حرکتی و روحیهی پایین را با سطوح پایین فعالیت بدنی نشان دادند.
عوامل موثر بر توانایی ورزش کردن پس از سکته مغزی
این یافتهها نشان میدهد که طیف وسیعی از عوامل میتواند بر توانایی ورزش کردن پس از سکته مغزی تأثیر بگذارد.
- اختلالات فیزیکی: فلج یا ضعف در یک سمت بدن (همیپلژی یا همیپارزی)، مشکلات هماهنگی (آتاکسی)، سفتی عضلات (اسپاستیسیتی یا هیپرتونی) یا شل بودن عضلات (هیپوتونی)، و ناتوانی در برنامهریزی حرکات. این مشکلات به دلیل آسیب مستقیم مغزی ایجاد میشوند.
- مشکلات روانی: خستگی شدید، افسردگی و اضطراب. ترس از آسیب یا زمین خوردن نیز یک مانع مهم روانی است، چرا که بیماران سکته مغزی بیش از افراد دیگر با ترس از افتادن درگیر هستند. این ترس میتواند منجر به کاهش اعتماد به نفس و اجتناب از فعالیت شود.
- موانع محیطی و اجتماعی: عدم دسترسی به امکانات ورزشی مناسب، فقدان حمایت اجتماعی و نیاز به همراه برای انجام تمرینات. انگیزه پایین نیز به دلیل احساس خستگی و ناامیدی میتواند مانع بزرگی باشد.
این عوامل، یافتن نوعی ورزش متناسب با نیازها، اهداف و ظرفیت عملکردی فرد را برای بازماندگان سکته مغزی به امری بسیار حیاتی تبدیل میکند.
فواید جامع ورزش برای بیماران سکته مغزی
ورزش طیف وسیعی از مزایا را برای افرادی که سکته مغزی داشتهاند، فراهم میآورد. این فواید به بهبود بسیاری از جنبههای جسمانی و روانی کمک میکنند:
- قدرت: تمرینات مقاومتی با استفاده از وزن بدن، دمبلها، باندهای کشی یا دستگاهها، قدرت و استقامت عضلانی را بهبود میبخشند. عضلات قویتر، توانایی انجام کارهای روزمره مانند راه رفتن، بالا رفتن از پلهها، نشستن و برخاستن از توالت، بلند کردن اشیاء و باز کردن در شیشهها را افزایش میدهند. همچنین، افزایش قدرت در پاها و هسته مرکزی بدن میتواند خطر زمین خوردن را کاهش دهد.
- تحرک مفصلی (انعطافپذیری): ورزشهایی که برای کشش عضلات سفت و بهبود انعطافپذیری مفاصل طراحی شدهاند، دامنه حرکتی مفاصل را افزایش میدهند. این میتواند به کاهش درد و سهولت در انجام فعالیتهایی مانند سوار و پیاده شدن از ماشین، نشستن و برخاستن از زمین و لباس پوشیدن کمک کند.
- تعادل: تمریناتی که تعادل فرد را به چالش میکشند، توانایی حفظ تعادل در جای خود و مواجهه با چالشهای تعادلی در محیط (مانند حرکت در جمعیت یا روی سطوح ناهموار) را بهبود میبخشد.
- هماهنگی: تمرینات خاصی که برای بهبود هماهنگی طراحی شدهاند، میتوانند در بسیاری از حرکات و فعالیتها مانند راه رفتن، غلتیدن در رختخواب، نشستن و برخاستن از صندلی و لباس پوشیدن، غذا خوردن و دوش گرفتن کمککننده باشند.
- تورم (اِدِم): پس از سکته مغزی، برخی افراد تجمع مایعات (اِدِم) را در بازو یا پای آسیبدیده خود تجربه میکنند. حرکت، سیستم لنفاوی را فعال میکند که به جابجایی مایعات کمک کرده و بنابراین میتواند تورم را کاهش دهد.
- خستگی: اگرچه ممکن است غیرمنطقی به نظر برسد، اما مقدار و نوع صحیح ورزش در واقع میتواند خستگی عصبی را کاهش داده و سطح انرژی را پس از سکته مغزی افزایش دهد.
- درد: با بهبود انعطافپذیری در عضلات و مفاصل و با بازسازی مسیرهای سیستم عصبی، ورزش میتواند به مدیریت درد کمک کند.
- سلامت مغز: ورزش باعث ترشح مواد شیمیایی میشود که از حفظ بافت سالم مغز و عملکرد عصبی حمایت میکنند. این به بهبود عملکردهای شناختی کمک میکند.
- پیشگیری ثانویه: به طور قابل توجهی، ورزش منظم میتواند شانس وقوع سکته مغزی دیگر را کاهش دهد. در یک مطالعه بر روی بازماندگان سکته مغزی، عدم فعالیت بدنی قویترین پیشبینیکننده تنها برای سکته مجدد بود.
نکات کاربردی برای گنجاندن ورزش در زندگی روزمره
یک گروه از کارشناسان در مقاله خود در سال 2021 تأکید کردند که فعالیت بدنی باید بخشی از توانبخشی مؤثر سکته مغزی و برنامههای پیشگیری ثانویه از سکته باشد. با این حال، همانطور که اشاره شد، برای بیماران سکته مغزی دریافت ورزش کافی میتواند دشوار باشد. در ادامه چند نکته برای کمک به شما یا عزیزانتان برای افزایش فعالیت بدنی پس از سکته مغزی آورده شده است:
- فعالیتی را پیدا کنید که از آن لذت میبرید: برای پایبندی به یک برنامه ورزشی، پیدا کردن نوعی ورزش که از آن لذت میبرید ضروری است. بسته به اینکه سکته مغزی چگونه بر عملکرد شما تأثیر گذاشته است، ممکن است نیاز به استفاده از تجهیزات تطبیقی مانند دوچرخه ورزشی اصلاح شده داشته باشید، یا برای رسیدن به یک مرکز ورزشی یا انجام ایمن تمرینات در خانه، از یک فرد حمایتکننده کمک بگیرید.
- به آرامی شروع کنید: بسیاری از برنامههای ورزشی به دلیل شروع بیش از حد سریع و انجام زیاد در ابتدا، رها میشوند. به آرامی شروع کنید. حتی چند دقیقه ورزش هر روز بهتر از هیچ چیز نیست و میتوانید به تدریج آن را افزایش دهید.
- ورزش را به عادت تبدیل کنید: هدف خود را ادغام ورزش در برنامه روزانه خود قرار دهید. به عنوان مثال، بعد از ناهار به پیادهروی بروید، یا برنامه ورزشی خود را صبح زود بعد از مسواک زدن انجام دهید.
- به خود پاداش دهید: اگر به طور طبیعی از ورزش لذت نمیبرید، یک سیستم پاداش برای خود ایجاد کنید. به عنوان مثال، اگر به اهداف ورزشی هفتگی خود رسیدید، زمانی را برای انجام کاری لذتبخش برنامهریزی کنید یا چیزی را که میخواهید خریداری کنید.
- مشاوره تخصصی بگیرید: اگر در مورد شروع یا یافتن نوع ورزشی که برای شما مناسب است نگرانی دارید، مشاوره تخصصی بگیرید. فیزیوتراپیستها و فیزیولوژیستهای ورزشی، برنامههای توانبخشی شخصیسازی شده و مبتنی بر شواهد را طراحی میکنند. آنها میتوانند به شما در تعیین نیازها و اهدافتان کمک کرده و برنامهای ایمن و مؤثر را برایتان تنظیم کنند. همکاری نزدیک بین فیزیوتراپیستها و فیزیولوژیستهای ورزشی میتواند به حداکثر رساندن نتایج بهبودی کمک کند. علاوه بر این، مشارکت خانواده در روند توانبخشی و ورزش بیماران بسیار مهم و حامی است. این حمایت میتواند به افزایش استقامت و تعادل در راه رفتن کمک کند و همچنین در تنظیم فشار خون و جلوگیری از چاقی نقش دارد.
منبع:
https://activeability.com.au/exercise-physiology/stroke-patients-exercise/
